سوره 42 وتفسیر آن
سوره 42
سورة الشوری
بسم الله الرحمن الرحیم
حم (1) عسق (2) کَُذِلِکَ یُوحِی اِلَیکَ وَ اِلَی الَّذیِنَ مِن قَبلِکَ اللهُ العَزِیزُ الحَکِیمُ (3)
لَهُ مَافِی السَّمَوتِ وَمَا فِی الاَرضِ وَهُوَ العَلِیُّ العَظِیمُ (4)
تَکَادُ السَّمَوَتُ یَتَفَطَّرنَ مِن فَوقِهِنَّ وَالمَلَئکَةُ یُسبَحِّوُنَ بِحَمدِ رَبُهِمِ وَیَستَغفِرُونَ لِمَن
فِی الاَرضِ اَلَآ اِنَّ اللهِ هُوَ الغَفُورُ الرَّحِیمُ (5) وَالذَِّینَ اتَخَذُوا مِن دُونِهِ اَولِیَآ ءَاللهُ حَفیظً
عَلَیهِم وَمَآ اَنتَ عَلَیهِم بِوَکیلٍِ (6) وَکَذَلِکَ اَوحَینَآ اِلَیکَ قُرءَانٌا عَرَبِیٌّا لِّتُنذِرَاُمَّ القُرَی وَ
مَن حَولَهَا وَتُنذِرَیَومَا الجَمعِ لَا رَیبَ فِیهِ فَرِیقٌ فِی الجَنَّةِ وَفَرِیقً فِی السَّعِیرِ (7) وَلَو
شَآءَ اللهُ لَجَعلَهُم اُمَّةٌ وَحِدَةٌ وَلَکِن یُدخِلُ مَن یَشَآءُ فِی رَحمَتِهِ وَالظَّلِمُونَ مَآ لَهُم مِّن
وَلِّیٍ ولَا نَصِیرٍ (8) اَمِ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ اَولیَآءَ فَا للهُ هُوَ الوَلِیِّ وهُوَ یُحیِ الَموتَی وَ
هُوَ عَلَی کُّلِ شَی ءٍ قَدیِرً (9) وَمَا اختَلَفتُم فِیهِ مِن شَی ءٍ فَحُکمُهُ اِلَی اللهِ ذَلِکُمُ اللهُ رَبِّی
عَلَیهِ تَوَکَّلتُ وَاِلَیهِ اُنِیبُ (10) فَاطِرُالسَّمَوتِ وَالارضِ جَعَلَ لَکُم مِّن اَنفُسِکُم اَزوَجٌا
وَمِن الاَنعَمِ اَزوَجٌا یَذرَوُکُم فِیهِ لَیسَ کَمِثلِهِ شَیً وَهُوَ السَّمِیعُ البَصِیرُ (11) لَهُ
مَقَالِیدُ السَّمَوتِ وَالاَرضِ یَبسُطُ الرِزقَ لِمَن یَشَآءُ وَیَقدِرُ اِنَّهُ بِکُلِ شَیءٍ عَلِیمً (12)
شَرَعَ لَکُم مِّنَ الدِّینِ مَا وَ صَّی بِهِ نُوحٌا وَالَّذِی اَوحَینَآ اِلَیکَ وَمَا وَصَّینَا بِهِ اِبرَهِیمَ
وَمو سَی وَعِیسَی اَن اَقِیمُو ا الدِّینَ وَلَا تَنفَرَّقُوا فِیهِ کَبُُرَ عَلَی المُشرِکِینَ مَاتَدعُوهُم
اِلَیهِ اللهُ یَجتَبِی اِلَیهِ مَن یَشَآءُ وَیَهدِی اِلَیهِ مَن یَنِیبُ (13) وَمَا تَفَرَّقُوا اِلَّآ مِن بَعدِ مَا
جَآءَهُم العِلمُ بَغیَا بَینَهُم وَلَولا کَلِمَةً سَبَقَت مِن رَّبِکَ اِلَی اَجَلٍ مُّسَمٌّی لَّقُضِیَ بَینَهُم وَاِنَّ
الذِّینَ اُورِثُوا الکِتَبَ مِن بَعدِهِم لَفِی شَکٍّ مِّنهُ مُرِیبٍ (14) فَلِذَلِکَ فَادعُ وَاستَقِم کَمَآ
اُمِرتَ وَلَا تَتَّبِع اَهوَآءَ هُم وَقُل ءَامَنتُُ بِمَآ اَنزَلَ اللهُ مِن کَتَبٍ وَاُمِرتُ لِاَعدِلَ بَینَکُمُ
اللهُ رَبُّنَا وَرَبُّکُم لَنَا اَعمَلُنَا وَلَکُم اَعمَلُکُم لَا حُجَّةَ بَینَنَا وَ بَینَکُمُ اللهُ یَجمَع بَینَنَا
وَاِلَیهِ المَصیرُ (15) وَالَّذِینَ یُحَآ جُّونَ فِی اللهِ مِن بَعدٍ مَااستُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُم دَاحِضَةً
عِندَ رَبِّهِم وَعَلَیِهم غَضَبً وَلَهُم عَذَابً شَدیدُ (16) اللهُ الَّذِی اَنزَلَ الکِتَبَ بِالحَقِّ وَ
المِیزَانَ وَمَایُدرِیکَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَریبً (17) یَستَعجِلُ بِهَا الَّذِینَ لَآ یُومِنُونَ بِهَا وَ
الَّذِینَ ءَ امَنُوا مُشفِقُونَ مِنَها وَیَعلَمُونَ اَنَّهَا الحَقُّ اَلَآ اِنَّ الَّذِینَ یُمَارُونَ فِی السَّاعَةِ
لَفِی ضَلَلِ بَعیدٍ (18) اللهُ لَطِیفُ بِعِبَادِهِ یَرزُقُ مَن یَشَآءُ وَهُوَ القَوِیُّ العَزیزُ (19)
مَن کَانَ یُریدُ حَرثَ الَاخِرَةِ نَزِدلَهُ فِی حَرثُهِ وَمَن کَانَ یُریدُ حَرثَ الدِّنیَا نُوتِهِ مِنهَا وَمَا
لَهُ فِی الاَخِرَةٍ مِن نَّصِیبٍ (20) اَم لَهُم شُرَکَوُاشَرَعُوا لَهُم مِّنَ الدِّینِ مَا لَم یَاذَن بِهِ اللهُ
وَلَولَا کَلِمَةُ الفَصلِ لَقُضِیَ بَینَهُم وَاِنَّ الظَّلِمِینَ لَهُم عَذَابُ الِیمً (21) تَرَی الظَّلِمِینَ
مُّشفِقِینَ مِمَّا کَسَبُوا وَهُوَ وَاقِعُ بِهِم وَالَّذِینَ ءَ امَنُُوا وَعَمِلُوا الصَّلِحَتِ فِی رَوضَاتِ
الجَنَّاتِ لَهُم مَّا یَشَآ ءُونَ عِندَ رَبِّهِم ذَلِکَ هُوَ الفَضلُ الکَبِیرُ (22) ذَلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُاللهُ
عِبَآدَهُ الَّذینَ ءَ امَنُوا وَعَمِلُوا الصَّلِحَتِ قُل لَّآ اَسئَلُکُم عَلَیهِ اَجرٌا اِلَّا المَوَدَّةَ فِی القُربَی
وَمَن یَقتَرِف حَسَنَةً نَّزِد لَهُ فِیهَا حُسنٌا اِنَّ اللهَ غَفَورً شَکُورُ (23) اَم یَقُولُونَ افتَری
عَلَی اللهِ کَذِبٌا فَاِن یَشَاِ اللهُ یَختِم عَلَی قَلبِکَ وَیَمحُ اللهُ البَطِلَ وَیُحِقُّ الحَقَّ بِکَلِمَتِهِ
اِنَّهُ عَلِیمُ بِذَآتِ الصُّدُورِ (24) وَهُوَ الَّذِی یَقیَلُ التَّوبَةَ عَن عِبَادِهِ وَیَعفُوا عَنِ السَّیِئَاتِ
وَیَعلَمُ مَا تَفعَلُونَ (25) وَیُستجِیبُ الَّذِینَ ءَ امَنُوا وَعَمِلُوا الصَّلِحَتٍ وَیَزِیدُهُم مِّن
فَضلِهِ وَالکَفِرُونَ لَهُم عَذَابً شَدِیدً (26) وَلَو بَسَط اللهُ الرِّزقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوا فِی
الاَرضِ وَلَکِن ینَزِلُ بِقََدَرٍ مَّا یَشَآءُ اِنَّهُ بِعیَادِهِ خَبِیرُ بَصِیرً (27) وَهُوَ الَّذِی یُنَزِلُ
الغَیثَ مِن بَعدِ مَا قَنَطُوا وَیَنشُرُ رَحمَتَهُ وَهُوَ الوَلُّیُ الحَمِیدُ (28) وَمِن ءَ ایَتِهِ خَلقُ
السَّمَوَتِ وَالاَرضِ وَمَابَثَّ فِیهِمَا مِن دَآبَّةٍ و َهُوَ عَلَی جَمعُهِم اِذَا یَشَآءُ قَدیرً (29) وَ
مَآ اَصبَکُم مِّن مُّصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَت اَیدِکُم وَیَعفُوا عَن کَثِیرٍ (30) وَمَآ اَنتم یِمعُجِزِینَ
فِی الاَرضِ وَمَا لَکُم مِّن دُون الله ِ مِن وَلِّیٍ وَلَانَصِرٍ (31) وَمِن ءَ اَُیَتِهِ الجَوَارِ فِی
البَحرِ کَالاَعلَمِ (32) اِن یَشَا یُسکِن الِّریحَ فَیَظلَلنَ رَوَاکِدَ عَلَی ظَهرهِ اِنَّ فِی ذَلِکَ
لَاَ یَتٍ لِّکُلِ صَبَّارٍ شَکُورٍ (33) اَویُوبِقُّهنَّ بِمَا کَسَبُوا و یَعفُ عَن کَثِیرٍ (34) وَیَعلَمَ
الَّذِینَ یُجَدِلُونَ فِی ءَ ایَتِنَا مَا لهُم مِّن مُّحِیصٍ (35) فَمَآ اُوتِتُم مِّن شَئ ءٍ فَمَتَعُ الحَیوٍَة
الدُّنیَُا وَُمَا عِندَاللهِ خَیرً وَاَبقَی لِلَّذِینَ ءَ امَنُِوا وَعَلَی رِّبهِم یَتَوکَّلُونَ (36) وَالَّذِینَ
یَجتَنِبُونَ کَبَئرَا لاثِّم وَالفَوَحِشَ وَاِذَا مَا غَضِبُوا هُم یَغفِرُونَ (37) وَالَّذینَ استَجَآ بُوا
لِّربِّهِم وَاَقَامُوا الصَّلَوةَ وَاَمرُهُم شُورَی بَینَهُم وَمِّمَا رَزَقنَهُِم یَنفِقِونَ (38) وَالَّذِینَ
اِذَآ اَصَا بَهُم ُ البَغیُ هُم یَنتَصِرُون (39) وَجَزَوُ سَیِئَةٍ سَیِئَةً مُّثلُهَا فَمَن عَفَا وَاَصلَحَ
فَاَجرُهُ عَلَی اللهِ اِنَّهُ لَا یِحِبُّ الظَّلِمِینَ (40)وّ لَمَنِ انتَصَرَ بَعدَ ظُلمِهِ فَاَوُلَئکَ مَا عَلَیهِم
مِّن سَبِیلٍ (41) اِنَّمَا السَّبیلُ عَلَی الذَّینَ یَظلِمِونَ النَّاس وَیَبغُونَ فِی الاَرضِ بِغَیرِالحَقِّ
اُولَئکَ لَُهم عَذَابٌ اَلِیمً (42) وَلَمَن صَبَرَوَغَفَرَاِنَّ ذَلِکَ لَمِن عَزَمِِ المُور (43) وَمَن
یُضلِلِ اللهُ فَمَا لَهُ مِن وَلِیٍّ مِّن بَعدَهُ وَتَرَی الظَّلِمِینَ لَمَّا رَاَوُ العَذَآبَ یَقَولَونَ هَل اِلَی مَرَدِّ
مِّن سَبِیلٍ (44) وَتَرَئهُم یُعرَضُونَ عَلَیهَا خَشِعِینَ مِنَ الذُّلِ یَنظَرُونَ مِن طَرفٍ خَفِیٍ وَقَالَ
الَّذِینَ ءَ امَنُوا اِنَّ الخَسِرِینَ الذِّین َخَسِروُا اَنفُسَهُم وَ اَهلِیهِم یَومَ القِیمَةِ اَلَآاِنَّ الظَّلِمِینَ
فِی عَذَابٍ مُّقِیمٍ (45) وَمَاکَانَ لَهُم مِّن اَولِیَآءَ یَنصُرُونَهُم مِِّّن دُونِ اللهِ وَمَن یُضلِلِ اللهُ
فَمَا لَهُ مِن سَبِیلٍ (46) استَجِیبُوا لِرَبِّکُم مِّن قَبلِ اَن یَاتِیَ یَومً لَّآمَرَدَّلَهُ مِنَ اللهِ مَالَکُم
مِّن مَّلجَاٍ یَومَئذٍ وَمَا لَکُم مِّن نَّکِیرٍ (47) فَاِن اَعرَضُوا فَمَا اَرسَلنَکَ عَلَیهِم حَفِیظٌا اِن
عَلَیکَ اِلَّا البَلَغُ وَاِنَّآ اِذَآ اَذَقنَا الانسَنَ مِّنَا رَحمَةٌ فَرِحَ بِهَا وَاِن تُصِبهُم سَیِئَةُ بِمَا قَّدَمَت اَیدِیهِم
فَاِنَّ الِا نسَنَ کَفُورً (48) للهِ مُلکُ السَّمَوَتِ وَالاَرضِ یَخلُقُ مَا یَشَآ ء یَهَبُ لِمَن یَشَآءُ اِنَثاٌ
وَیَهَبُ لِمَن یَشَآءُ الذَِکُورَ (49) اَویُزَوِّجُهُم ذُکرَانٌا وَاِنَثٌا وَیَجعَلُ مَن یَشَآءُ عَقِیمٌا اِنَّهُ عَلِیمٌ قَدِیرً
(50) وَمَا کَانَ لِبَشَرٍ اَن یُکَلِمَِهُ اللهُ اِلَّا وَحیٌا اَو مِن وَرَآیٍ حِجَابٍ اَویُرسِلَ رَسُولٌا فَیُوحِیَ
بِاِذنِهِ مَا یَشَآ ءُ اِنَّهُ عَلِیٌ حَکِیمً (51) وَکَذَلِکَ اَوحَینَا اِلَیکَ رُوحٌا مِن اَمرِنَا مَا کُنتَ تَدرِی مَا
الکِتَبُ وَلَا الایمَنُ لَکِن جَعَلنَهُ نُورٌا نَهدِی بَهِ مَن نَشَآءُ
مِن عَبَادِنَا وَانَّکَ لَتَهدِی اِلَی صِرَطٍ مُّستَقِیمٍ
(52) صِرَطِ اللهِ الَّذی لَهُ مَا فِی السَّمَوتِ وَمَا فِی الاَرضِ اَلَآ اِلَی اللهِ تَصِیرٌالاُمُورُ (53)
تفسیر سوره شوری
این سوره 53 آیه دارد و همه آن جز چند آیه که محل گفتگوست در مکه نازل شده است
این سوره بحث های مختلفی دارد که بطور خلصه چنین است بخش الو که مهم ترین بخش
این سوره را تشکیل می دهد بحث پیرامون ویح و ارتباط الله با پیامبران از این طریق
مرموز است . بخشن دوم اشاراتی است پر معنی به دلائل توحید وآیات الله در آفاق و انفس
که بحث وحی را تکمیل می کند بخش سوم . اشاراتی است پر معنی به دلائل توحید وآیات
الله در آفاق و انفس که بحث وحی را تکمیل می کند بخش سوم اشاراتی به مساله معاد و
سرنوشت کفار در قیامت دارد
بخش سوم اشاراتی به مساله معاد و سرنوشت کفار در قیامت دارد . بخش چهارم یک سلسله
مباحث اخلاقی است . نام گذاری این سوره به این نام به خاطر آیه 38 است که مسلمانان
را دعوت به مشورت در امور می کند
کسی که سوره شوری را بخواند روز قیامت با صورتی سفید و درخشنده هم چون آقتاب
محشور می شود تا به پیشگاه الله می اید می فرماید بنده من قرائت سوره حم عسق را تداوم
دادی در حالی که پاداش آن را نمی دانستی اما اگر می دانستی چه پاداشی دارد هیچ گاه از
قرائت آن خسته نمی شدی ولی من امروز پاداش تو را به تو خواهم داد بعد دستور می دهد
اورا وارد بهشت کنند و غرق در نعمت های ویژه بهشتی
آیه 1و 2= باز در دو آیه اول این سوره با حروف مقطعه روبرو می شویم حروف مقطعه ای
که در یکی از مفصل ترین اشکال منعکس شده یعنی پنج حرف حا 0 میم- عین – سین – قاف
حم در آغاز هفت سوره قران مجید است منتها در خصوص سوره شوری عسق نیز بر آن افزوده
شده است
آیه 3= بعد از حروف مقطعه طبق معمول سخن از وحی و قران شروع می شود می فرماید این
گونه الله عزیز و حکیم به تو و پیامبرانی که قبل از تو بودند وحی میکند
سرچشمه وحی همه جا یکی است و آن علم و قدرت الله است و محتوای وحی نیز در اصول و
کلیات نسبت به تمام پیامبران یکی است عزت و قدرت شکست ناپذیر او ایجاب میک ند که
توانایی بر وحی و محتوای عظیم آن را داشته باشد و حکمت او ایجاب می کند که وحی الهی
از هر نظر حکیمانه و هماهنگ با نیاز های تکامل انسان ها باشد
آیه 4= بعد می افزاید آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است از آن اوست و او بلند مرتبه و
بزرگ است مالکیت اونسبت به آنچه در آسمان وزمین است ایجاب می کند که از مخلوقات خود
وسرنوشت آنها بیگانه نباشند و نیاز های آنها را از طریق وحی بر آنها نازل کند
آیه 5= در این آیه می افزاید نزدیک است آسمان ها به خاطر نسبت های ناروای مشرکان از بالا
متلاشی شوند بعد در دنباله آیه می افزاید وفرشتگان پیوسته تسبیح و حمد الله را به جای
می آورند و برای کسانی که در زمین هستند استغفار می کنند رابطه این جمله با جمله قبل
چنین است که فرشتگان حامل این وحی بزرگ آسمانی پیوسته حمد وتسبیح الله را به جای
می آورند و اورا به هر کمالی می ستایند واز هر نقصی منزه می شمرند و چون در محتوای
این وحی بزرگ یک سلسله تکالیف و وظایف الهی است واحیانا ممکن است برای مومنان
لغزش هایی پیش آید می گوید آنها به یاری مومنان می شتابند و برای لغز ش های آنها از
الله طلب آمرزش می کنند . در پایان این آیه به دو وصف دیگر از اوصاف الله که آن هم
در زمینه غفران و رحمت است و تناسب نزدیکی با مساله وحی و محتوای آن در مورد
وظائف مومنان دارد اشاره کرده می فرماید آگاه باشید الله آمرزنده و مهربان است
وبه این ترتیب مجموعه کاملی از اسمای حسنای الله را در رابطه با مساله وحی بیان
می کند و درضمن اشاره لطیفی است بر اجابت دعای فرشتگان در مورد استغفار
برای مومنان
آیه 6= به تناسب اشاره ای که در آیات گذشته به مساله شرک شده در این ایه به
نتیجه کار مشرکان و انتهای مسیرشان پرداخته می گوید کسانی که غیر الله را ولی
خود برگزیدند الله حساب همه اعمال آنها را نگه می دارد واز نیاتشان آگاه است تا
به موقع حساب آنها را برسد وکیفر لازم را به آنها بدهد بعد روی سخن را به پیامبر
کرده می گوید تو مامور نیستی که آنها را مجبور به قبول حق کنی وظیفه تو تنها
ابلاغ رسالت ورسانیدن پیام الله به همه بندگان است
آیه 7= قیامی از ام القری بار دیگر به مساله وحی باز می گردد و اگردرآیا ت قبل
از اصل وحی سخن در میان بود در اینجا سخن از هدف نهایی و حی است می فرماید
واین گونه قرانی عربی را بر تو وحی کردیم تا ام القری ( مکه ) و مردم پیرامون
آن را انذار کنی و آنها را از روزی که همه خلایق در آن روز جمع می شوند وشک
وتردیدی در آن نیست بترسانی ا ز آن روز که مردم به دو گروه تقسیم می شوند
گروهی در بهشتند و گروهی در آتش سوزان دوزخ . روزی که به خاطر اجتماع عموم
انسان ها رسوائیش بسیار دردناک و شدید است
آیه 8= از آنجا که آیه قبل بیانگر تقسیم مردم به دو گروه بود در این آیه می افزاید
واگر الله می خواست همه آنها رامت واحدی قرار می داد وبه حکم اجبار هدایت
می کرد اما ایمان اجباری چه ارزشی دارد و چگونه می تواند معیار کمال انسانی
شود ؟ تکامل واقعی آن است که انسان با اراده خویش ودر نهایت اختیار و آزادی
طی کند این بزرگ ترین امتیازی است که الله به او داده و راه تکامل را به صورت
نا محدودی به روی او گشوده است این سنت غیر قابل تغییر الهی است بعد به مساله
مهم دیگری در این رابطه م پردازد و توصیف گروهی راکه اهل بهشت و سعادتمند
در برابر گروهی که به دوزخ فرستاده می شوند با انی عبارت بیان می کند ولی الله
هرکه را بخواهد در رحمت خود وارد می کند وبرای ظالمان ولی ویاوری نیست
آیه 9= ولی مطل الله است ازآنجا که در آیه قبل این واقعیت بیان شده که هیچ ولی
ویاوری جز الله نیست در اینجا برای تایید این واقعیت و نفی ولایت غیر الله دلائل
زنده ای مطرح می کند نخست در لباس تعجب وانکار می فرماید آیا آنها غیر الله را
ولی خود قرار داده اند ؟ با این که ولی تنها الله است پس اگر می خواهند برای خود
ولی وسرپرستی برگزینند باید الله را بر گزینند بعد به دلیل دیگر ی پرداخته می گوید
اوست که مردگان را حیات میبخشد و چون معاد و رستاخیز به دست اوست و بزرگ
ترین نگرانی انسان چگونگی زندگی ااو بعد از مرگ است بنا بر این باید دست به دامن
والای او زد و نه غیر او بعد به ذکر دلیل سومی پرداخته می گوید و اوست که بر هر
چیزی تواناست اشاره به این که شرط اصلی ولی دارا بودن قدرت است وقادر حقیقی
اوست
آیه 10= ودر این آیه چهارمین دلیل و لایت او را به این صورت شرح می دهد و در هر
چیز اختلاف کنید داوری و حکمش با لله است وتنها اوست که می تواند به اختلافات شما
پایان دهد آری یکی از شوون ولایت آن است که بتواند به اختلافات کسانی که تحت ولایت
او هستند با داوری صحیحش پایان دهد بعد از ذکر این دلائل مختلف بر انحصار مقام ولایت
در ذات پاک الله از قول پیامبر ش می گوید این است الله آفریننده من . با این اوصاف
کمالیه وبه همین دلیل من اورا ولی ویاور خود بر گزیده ام بر او توکل کردم وبه سوی او
در مشکلات وگرفتاری ها ولغزش ها باز می گردم
آیه 11= این آیه می توان دلیل پنجمی بر ولایت مطلقه الله باشد یا دلیلی بر مقام ربوبیت
وشایستگی او برای توکل وانابه . می فرماید او آفریننده آسما ن ها و زمین است
البته منظور از آسمان ها وزمین در اینجا تمام آسمان ها وزمین و موجوداتی است که در
آنها و مین آنها وجود دارد بعد به توصیف دیگری از افعال او پرداخته می گوید واز جنس شما
همسرانی برای شما قرار داد و جفت هایی از چهار پایان آفرید و شما را به این وسیله
زیاد می کند وجود همسران از یک سو مایه آرامش روح و جان انسان هستند واز سوی دیگر
مایه بقاء نسل وتکثیر مثل و تداوم وجود او ودر توصیف سومی که د ر این آیه ذکر شده
می فرماید هیچ چیز همانند او نیست این جمله در حقیقت پایه اصلی شناخت تمام صفات الله
است که بدون توجه به آن به هیچ یک از اوصاف الله نمی توان پی برد زیرا خطر ناک ترین
پرتگاهی که بر سر راه پویندگان طریق معرفة الله قرار دارد همان پرتگاه تشبیه است که
الله را در وصف از اوصاف شبیه مخلوقاتش بدانند این امر سبب می شود که به دره شرک
سقوط کنند به تعبیر دیگر او وجودی است بی پاین و نا محدود از هر نظر وهر چه غیر او
است محدود ومتناهی است از هر نظر . از نظر عمر وقدرت و علم وحیات واراده و فعل
وخلاصه همه چیز و این همان خط تنزیه و پاک شمردن الله از نقائص ممکنات است و
در پایان آیه و بیان اوصاف دیگر ذات مقدسش می گوید و او شنوا و بیناست آری او
هم خالق است و هم مدبر وهم شنواست و هم بینا ودر عین حال شبیه ونظیر ومانند
ندارد
آیه 12= در این آیه سخن ازسه قسمت دیگر از صفات فعل وذات الله اس که هر کدام
مساله ولایت و ربوبیت اورا د ر بعد خاصی نشان می دهد نخست می فرماید کلید های
آسمان ها وزمین از آن اوست بنا بر این هر کس هرچه دارد از اوست و هرچه می خواهد
باید از او بخواهد ونه تنها کلید ها بلکه خزائن آسمان ها وزمین نیز از آن اوست در
توصیف بعد که در حقیقت نتیجه ای است برای توصیف قبل می افزاید روزی را برای هر
کس بخواهد گسترش می دهد وبرای هر کس بخواهد تنگ و محدود می سازد
از آنجا که خزائن عالم در دست اوست تمام رزق وروزی ها نیز در قبضه قدرت او قرار
دارد و بر طبق مشیتش که از حکمت او سرچشمه می گیرد ومصالح بندگان در آن محفوظ
است آن را تقسیم می کند و از آنجا که بهره مند ساختن همه موجودات زنده از روزی ها
نیازبه علم و آگاهی از مقدار احتیاجات و محل وسایر خصوصیات آنها دارد درآخرین
توصیف اضافه می کند او به همه چیز داناست
وبه این ترتیب در چهار آیه فوق یازده وصف دیگر از اوصاف کمالیه الله اعم از اوصاف
ذات و اوصاف فعل بیان شده است
آیه 13= آیین تو عصاره آیین همه انبیاست
از آنجا که بسیاری از بحث های این سوره در برابر مشرکان است در اینجا این حقیقت را
روشن می سازدکه دعوت اسلام به توحید دتعوت تازه ای نیست
می فرماید لله آیینی را برای شما تشریع کرد که به نوح ( نخستین پیامبر اولو العزم )
توصیه کرده بود هم چنین آنچه را بر تووحی فرستادیم و ابراهیم وموسی وعیسی را به
آن سفارش کردیم و به این ترتیب آنچه د ر شرایع همه انبیا بوده در شریعت توست و
آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری لذا در دنباله آیه به عنوان یک دستور کلی به همه
این پیامبران بزرگ می افزاید به همه آنها توصیه کردیم که دین را بر پا دارید و در آن
تفرقه ایجاد نکنید و به دنبال آن می افزاید هر چند بر مشرکان گران است آنچه شما آنان
را به سویش دعوت می کنید آنها بر اثر جهل و تعصب سالیان دراز آن چنان به شرک
وبت پرستی خو گرفته اند و در اعماق وجودشان حلول کرده که دعوت به توحید مایه
وحشت آنهاست ولی با این حال همان گونه که گزینش پیامبران به دست الله است
هدایت مردم نیز به دست اوست الله هر کس را بخواهد بر می گزیند و کسی را که به
سوی او باز گردد هدایت می کند در این آیه تنها به پنج تن از پیامبران الله اشاره شده
نوح وابراهیم وموسی وعیسی ومحمد چرا که پیامبران اولوالعزم یعنی صاحبان دین و
آییین جدید تنها این پنج تن هستند ودر حقیقت آیه اشاره ای است به انحصار پیامبران
صاحب شریعت در این پنج نفر
آیه 14= و از آنجا که یکی از دو رکن دعوت انبیای اولو العزم عدم تفرقه در دین است
و مطمئنا همه آنها روی این مساله تبلیغ کردند این سوال پیش می آید پس سر چشمه
این همه اختلافات مذهبی از کجاست؟ این آیه به پاسخ این سوال پرداخته سر چشمه اصلی
اختلافات دینی را چنین بیان می کند آنها راه تفرقه را پیش نگرفتند مگر بعد از آنکه
اتمام حجت بر آنها باشد و علم و آگاهی کافی به آنها رسید و این تفرقه جویی به خاطر
حب دنیا و ریاست وظلم وحسد و عداوت بود به این ترتیب سرچشمه اختلاف های مذهبی
جهل وبی خبری نبود بلکه بغی وظلم و انحراف از حق واعمال نظر های شخصی بود
دانشمندان دنیا طلب و عوام های متعصب و کینه توز دست به دست هم دادند و این
اختلافات را بنیان نهادند این آیه پاسخ روشنی است به آنها که می گویند مذهب در میان
بشر ایجاد اختلاف کرده وخون ریزی های فراوانی در طول تاریخ به بار آورده است
بعد قران می افزاید اگر فرمانی از سوی الله توصادر نشده بود که آنها تا سر آمد معینی
زنده و آزاد باشند الله در میان آنها داوری می کرد طرفداران باطل را نابود می ساخت
وپیروان حق را پیروز . آری دنیا سرای آزمون وپرورش و تکامل است واین بدون
آزادی عمل امکان پذیررنیست این فرمان تکوینی الله است که از آغاز خلقت انسان
بوده ودگرگونی در آن راه ندارد این طبیعت زندگی دنیاست ولی از امتیازات سرای آخرت
حل تمام این اختلافات و رسیدن انسانیت به یکپارچگی کامل است
در آخرین جمله به توضیح حال کسانی می پردازد که بعد از این گروه بر سر کار آمدند
گروهی که عهد پیامبران را درک نکردند می فرماید کسانی که بعد از آنها وارثان کتب
آسمانی شدند از آن در شک و تردیددند شکی توام با بد بینی و سوء ظن
آیه 15= آن گونه که مامور شده ای استقامت کن . از آنجا که در آیات قبل مساله
تفرقه امتها بر اثر بغی وظلم و انحراف مطرح شده در این آیه به پیامبر دستور
می دهد که برای حل اختلافات و احیای آیین انبیا بکوشد ودر این راه نهایت استقامت
را به خرج دهد می فرماید پس به همین خاطر تو نیز انسان ها را به سوی این آیین
و احد الهی دعوت کن بعد دستور به استقامت در این راه داده می گوید و آن چنان که
مامور شده ای استقامت نما ازآنجا که هوی وهوس های مردم در این مسیر از موانع
بزرگ راه است در سومین دستور می افزاید واز هوی و هوس های آنها پیروی مکن
چرا که هر گروهی تو را به تمایلات و منافع شخصی خود دعوت می کنند همان دعوتی
که سرانجامش تفرقه و پراکندگی ونفاق است و چون هر دعوتی نقطه شروعی دارد
نقطه شروع آن را خود پیامبر قرار می دهد و در چهارمین دستور می فرماید بگو من
ایمان آورده ام به هر کتابی که از سوی الله نازل شده است
من در میان کتب آسمانی فرق نمی نهم همه را به رسمیت می شناسم واز آنجا که برای
ایجاد وحدت رعایت اصل عدالت ضرورت دارد در پنجمین دستور آن را مطرح کرده
می فرماید بگو من مامورم که در میان همه شما عدالت کنم چه درقضاوت و داوری ها
چه در حقوق اجتماعی و مسائل دیگر
به دنبال این پنج دستور به جهات مشترک همه اقوام که آن هم در پنج قسمت خلاصه شده
اشاره کرده می فرماید الله آفریننده ما و شماست نتیجه اعمال ما از آن ماست و اعمال
شما از آن شما . خصومت شخصی در میان ما نیست از این گذشته سرانجام همه ما در
یک جا جمع می شویم و الله ما و شما را در یک جا ( قیامت) جمع می کند وقاضی همه
ما در آن روز یکی است آری بازگشت همه به سوی اوست به این ترتیب هم الله ما یکی
است و هم سرانجام ما یک جاست و هم قاضی دادگاه و مرجع امورمان و از این گذشته
همه در برابر اعمالمان مسئولیم وهیچ یک امتیازی بر دیگری جز به ایمان وعمل پاک
نداریم
آیه 16= از آنجا که در آیات گذشته این سخن به میان آمد که پیامبر مامور بود ضمن
احترام به محتوای کتب آسمانی عدالت را در میان مردم اجرا کند وهر گونه خصومت و
محاجه با آنها را ترک کند د ر اینجا برای تکمیل این سخن و این که حقانیت پیامبر
اسلام نیازبه دلیل ندارد می فرماید آنها که در باره الله یکتا به محاجه بر می خیزند بعد
از آن که دعوت او از سوی مردم پذیرفته شد دلیل آنها نزد الله شان باطل و بی اساس است
و خشم و غضب الله بر آنها ست و چون از روی علم و عمد به مخالفت خود ادامه می دهند
و عذاب شدید الهی نیز در قیامت از آن آنهاست چرا که لجاجت و عناد ثمره ای جز این ندارد
منظور از جمله من بعد ما استجیب له ( بعد از آن که دعوت او اجابت شد ) پذیرش توده های
مردم پاک دل و بی غرض می باشد که با الهام از فطرت الهی و مشاهده محتوای وحی و
معجزات گونا گون پیامبر اسلام سر تسلیم در برابر او فرود آوردند
آیه 17= شتاب نکنید قیامت می آید در این آیه به یکی از دلائل توحید وقدرت الله که در عین
حال متضمن اثبات نبوت است در مقابل احتجاج کنندگن بی منطق پرداخته می گوید الله همان
کسی است که کتاب آسمانی را به حق نازل کرد و هم چنین میزان را و حق کلمه جامعی است
که معارف و عقائد حقه و هم چنین اخبار صحیح و برنامه های هماهنگ با نیاز های فطری
و اجتماعی را و آنچه از این قبیل است شامل می شود هم چنین میزان در معنی کنائی به هر
گونه معیار سنجش و قانون صحیح الهی و حتی شخص پیامبر اسلام و امامان راستین که
وجودشان معیار تشخیص حق از باطل است اطلاق می گردد و میزان روز قیامت نیز نمونه
ای است از این معنی به این ترتیب الله کتابی بر پیامبر اسلام نازل کرده است که هم حق است
وهم میزان ارزیابی ارزش ها و از آنجا که نتیجه همه این مسائل مخصوصا بروز و ظهور
کامل حق وعدالت و میزان در قیامت است در پایان آیه می گوید تو چه می دانی شاید ساعت
قیام رستاخیز نزدیک باشد ؟ همان قیامتی که وقتی بر پا شود همگان در دادگاه عدلش حضور
می یابند ودر برابر میزان سنجشی که حتی به اندازه سنگینی یک دانه خردل و کوچکتر از آن
را دقیقا می سنجند قرار می گیرد
آیه 18= بعد به موضع گیری کفار و مومنان در برابر آن پرداخته می گوید آنها که به قیامت
ایمان ندارند در باره آن شتاب می کنند ومی گویند این قیامت کی خواهد آمد ؟ آنها هر گز به
خاطر عشق به قیامت ورسیدن به لقای محبوب این سخن را نمی گویند بلکه ازروی استهزاء
و مسخره و انکار چنین تقاضایی دارند ولی آنها که ایمان آورده اند پیوسته با خوف وهراس
مراقب آن هستند ومی دانند آن حق است و خواهد آمد واز اینجا روشن می شود که ایمان به
قیامت و دادگاه بزرگ عدل الهی مخصوصا با توجه به این معنی که هر لحظه احتما ل وقوع
آن می رود چه تاثیر تربیتی عمیقی در مومنان دارد و در پایان آیه به عنوان یک اعلام
عمومی می فرماید آگاه باشید کسانی که در قیامت تردید می کنند و با لجاج و عناد در مورد
آن به محاجه می پردازند در گمراهی عمیقی هستند . چرا که نظام این جهان خود دلیلی
است بر این که مقدمه ای است برای جهان دیگر که بدون آن آفرینش این جهان لغو و
بی معنی است نه با حکمت الله سازگار است ونه با عدالت او
آیه 19= از آنجا که در ایات قبل بحثی از عذاب شدید الله به میان آمد ونیز تقاضایی از
ناحیه منکران معاد مطرح شده بود که چرا قیامت زودتر بر پا نمی شود ؟ این آیه برای
آمیختن آن قهر با لطف وبرای پاسخ گویی به شتاب کردن بی معنی منکران معاد می
فرماید الله نسبت به بندگانش لطف وآگاهی دارد اگر در مجازات جاهلان مغرور تعجیل
نمی کند آن هم از لطف اوست بعد یکی از مظاهر بزرگ لطف عمیمش را که روزی
گسترده اوست مطرح کرده می گوید هر کس را بخواهد روزی می دهد منظور این
نیست که گروهی از روزی او محرومند بلکه منظور توسعه روزی است در باره هر
کس بخواهد . در آیه 27 از همین سوره نیز می خوانیم گستردگی و محدودیت روزی
او روی حساب معینی است چرا که اگر الله روزی را برای همه گسترده سازد در زمین
طغیان خواهند کرد روشن است که روزی در اینجا هم ارزاق معنوی را شامل می شود
وهم ماد ی را و هم جسمانی و هم روحانی
ودر پایان آیه می افزاید او قوی وشکست نا پذیر است اگر وعده روزی ولطف به بندگان
می دهد قارد بر انجام این امر می باشد وبه همین دلیل هرگز در وعده های او تخلف
نیست
آیه 20= مزرعه دنیاو آخرت در این آیه با یک تشبیه زیبا مردم جهان را در برابر روزی
های الله و چگونگی استفاده از آن به کشاورزانی تشبیه می کند که گروهی برای آخرت
کشت می کنند و گروهی برای دنیا و نتیجه هریک از این دو زراعت را مشخص می کند
می فرماید کسی که زراعت آخرت را طالب باشد به او برکت می دهیم وبر محصولش
می افزاییم و آنها که فقط برای دنیا کشت کنند و تلاش و کوششان برای بهره گیری از این
متاع زود گذر و فانی باشد تنها کمی از آنچه را می طلبند به آنها می دهیم اما در آخرت
هیچ نصیب و بهره ای نخواهند داشت به این ترتیب نه دنیا پرستان به آنچه می خواهند
می رسند و نه طالبان آخرت از دنیا محروم می شوند اما با این تفاوت که گروه اول با دست
خالی به سرای آخرت می روند و گروه دوم با دست های پر . تشبیه جالب و کنایه زیبایی
است انسان ها همگی زارعند و این جهان مزرعه ماست اعمال ما بذر های آن و امکانات
الهی بارانی است که بر آن می بارد اما این بذر ها بسیار متفاوت است بعضی محصولش
نامحدود و جاودانی و درختانش همیشه خرم و سر سبز و پر میوه اما بعضی دیگر محصولش
نا محدود و جاودانی و درختانش همیشه خرم و سر سبز و پر میوه اما بعضی دیگر محصولش
بسیار کم و عمرش کوتاه و زود گذر و میوه هایی تلخ و ناگوار دارد
آیه 21= از آنجا که در آیه 13 همین سوره سخن از تشریع دین از ناحیه الله به وسیله پیامبران
اولوالعزم بود در ادامه آن در این آیه برای نفی تشریع دیگران و این که هیچ قانونی در برابر
قانون الهی رسمیت ندارد و اصولا حق قانون گذاری مخصوص الله است می فرماید آیا آنها معبودانی
دارند که دین و آیینی بی اذن الله برای آنان تشریع کرده اند به دنبال آن با لحنی تهدید آمیز به
تشریع کنندگان باطل هشدار داده می گوید هر گاه فرمان حتمی الله دائر به مهلت دادن به این
گونه اشخاص نبود در میان آنها داوری می شد دستور عذابشان صادر می گشت و مجالی به
آنها نمی داد در عین حال آنها نباید این حقیقت را فراموش کنند که برای ظالمان عذاب درد ناکی
است
آیه 22= بعد به توضیح کوتاهی در باره عذاب ظالمین و توضیح بیشتری در باره پاداش مومنان
در مقابل آنها پرداخته می گوید در آن روز سمتگران را می بینی که از اعمالی که انجام داده اند
سخت بیمناکند اما چه فایده که مجازات اعمالشان آنها را فرو می گیرد و اما کسانی که ایمان
آورده اند وعمل صالح انجام داد اند در بهترین و سر سبز ترین باغ های بهشت جای دارند
اما فضل الهی در باره مومنان صالح العمل به همین جا ختم نمی شود آنها چنان مشغول الطاف
او هستند که هر چه بخواهند نزد الله شان برای آنها فراهم است وبه این ترتیب هیچ موازنه ای
بین عمل وپاداش آنها وجود ندارد بلکه پاداششان از هر نظر نا محدود است و از آن جالب تر
تعبیر عند ربهم نزد پرورد گارشان می باشد که بیانگر لطف بی حساب الله در بار ه آنهاست
چه موهبتی از این بالاتر که به مقام قرب الله راه یابند؟ بی جهت نیست که در پایان آیه می گوید
این است فضل بزرگ
آیه 23= هنگامی که پیامبر وارد مدینه شد و پایه های اسلام محکم گردید انصار گفتند ما خدمت
رسول الله می رسیم و عرض می کنیم اگر مشکلات مالی پیدا شد این اموال ما بدون هیچ گونه
قید و شرط در اختیار تو قرار دارد هنگامی که این سخن را خدمتش عرض کردند آیه الا المودة
فی القربی نازل شد وپیامبر بر آنها تلاوت کرد . گروهی پشیمان شدند و گریه کردند و سخت
ناراحت گشتند آیه سوم نازل گردید پیامبر به سراغ آنها فرستاد و آنها را بشارت داد که توبه
خالصانه آنان مقبول در گاه الله است
مودت اهل بیت پاداش رسالت است به دنیال آیه قبل که پاداش مومنان را بیان می کرد
در این آیه برای بیان عظمت این پاداش بزرگ می افزاید این همان چیزی است که
الله بندگانش را که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند به آن نوید می دهد
بشارت می دهد تا رنج های طاعت و بندگی و مبارزه با هوای نفس و جهاد در برابر
دشمنان بر آنها سخت نیاید. و از آنجا که ابلاغ این رسالت از سوی پیامبر بزرگوار
اسلام گاه این توهم را ایجاد می کرد که او چه اجر و پاداشی در برابر رسالت خود
از مردم می طلبد به دنبال این سخن به پیامبر دستور می دهد بگو من هیچ پاداشی
از شما بر رسالتم در خواست نمی کنم جز دوست داشتن نزدیکانم . دوستی ذوی
القربی بازگشت به مساله ولایت و قبول رهبر ائمه معصومین از دودمان پیامبر
می کند که در حقیقت تداوم خط رهبری پیامبر و ادامه مساله ولایت الهیه است و پر
واضح است که قبول این ولایت و رهبری همانند نبوت پیامبر سبب سعادت خود
انسان هاست و نتیجه اش به خود آنها بازگشت می کند هنگامی که آیه قل لا .....
نازل شد اصحاب عرض کردند ای رسول الله خویشا وندان تو که مودت آنها بر
ما واجب است کیانند؟ فرمود علی وفاطمه و دو فرزند آن دو واین سخن را سه
بار تکرار فرموده
آیه 24= این آیه ادامه آیه قبل در زمینه رسالت و اجر رسالت و مودت ذی القر بی
واهل بیت است می فرماید آنها این وحی الهی را پذیرا نمی شوند آیا می گویند او
بر الله دروغ بسته و اینها زائیده فکر خود اوست که به الله نسبت می دهد ؟ در حالی
که اگر الله بخواهد بر قلب تو مهر می نهد و اگر خلاف بگویی قدرت اظهار این آیات
را از تو می گیرد این در حقیقت اشاره به استدلال منطقی معروفی است که اگر کسی
دعوی نبوت کند و معجزات و آیات بینات بر دست و زبان او ظاهر شود ومورد
حمایت و نصرت الهی قرار گیرد اما او بر الله دروغ بندد حکمت الله ایجاب می کند
که آن معجزات و حمایتش را از او بگیرد و رسوایش سازد بعد برای تاکید این مطلب
می افزاید و الله باطل را محو می کند وحق را به فرمانش محقق وپا بر جا می سازد
این وظیفه الله است که بر اساس حکمتش حق را آشکار و باطل را رسوا سازد با
این حال چگونه اجازه می دهد کسی بر او دروغ بندد؟ واگر تصور شود که ممکن است
پیامبر پنهان از علم الله دست به چنین کاری زند اشتباه بزرگی است چرا که او به آنچه
در درون دلهاست آگاه است
آیه 25= واز آنجا که الله راه بازگشت را همواره به روی بندگن باز می گذارد کرارا در
آیات قران بعد از مذمت از اعمال زشت مشرکان و گنه کاران به مساله گشوده بودن در
های توبه اشاره کرده د ر اینجا نیز پس از گفتار سابق می افزاید او کسی است که توبه
را از بندگانش پذیرا می شود و گناهان را می بخشد اما اگر تظاهر به توبه کنید ولی در
خفا کاری دیگری انجام دهید تصور نکنید که از دیده تیز بین علم الله مخفی خواهد ماند
نه او آنچه را انجام می دهید می داند
آیه 26= در این آیه پاداش بزرگ مومنان و عذاب دردناک فراوان را در جمله هایی
کوتاه بیان کرده می فرماید الله درخواست کسانی را که ایمان آورده اند و عمل صالح
انجام داده اند اجابت می کند بلکه از فضل خود بر ایشان می افزاید و حتی مطالبی را
که در خواست نکرده اند به آنها می بخشد و این نهایت لطف ومرحمت الله در باره
مومنان است اما برای کافران عذاب شدیدی است جمعی از مفسران معتقدند که این
چهار آیه 23 تا 26 در مدینه نازل شده است و شان نزولی که در آاز تفسیراین آیات
نقل کردیم گواه بر این معنی است روایاتی که اهل بیت را به علی وفاطمه و دو فرزند
آنها امام حسن و وحسین تفسیر می کند نیز مناسب همین معنی است زیرا می دانیم
ازدواج علی و بانوی اسلام در مدینه انجام گرفت و تولید امام حسن و حسین در سال
های سوم و چهارم هجری طبق نقل معروف بوده است
آیه 27= این آیه در باره ما نازل شد و این به خاطر آن بود که ما به اموال فراوان
طوایف یهود نظر افکندیم وآرزو داشتیم که ای کاش ما هم چنین اموالی داشتیم آیه
نازل شد وبه ما هشدار داد که اگر الله روزی را برای بندگانش گسترده کند طغیان
خواهد کرد پیوند این آیه با آیات گذشته ممکن است از این نظر باشد که در آیه قبل
آمده بود که الله در خواست مومنان را اجابت می کند و به دنبال آن این سوال پیش
می آید که پس چرا در میان آنها گروهی فقیرند و هرچه در خواست می کنند به جایی
نمی رسد؟ می فرماید هرگاه الله روزی را برای بندگانش وسعت بخشد در زمین
طغیان و سرکشی وستم می کنند و لذا به مقداری که می خواهد و مصلحت می بیند
روزی را نازل می کند وبه این ترتیب مساله تقسیم روزی بر اساس حساب دقیقی
است که الله در باره بندگان دارد چرا که او نسبت به بندگانش آگاه وبیناست او پیمانه
و ظرفت وجودی هر کس را می داند وطبق مصلحت او به اورزی می دهد نه چندان
می دهد که طغیان کنند ونه چندان که ازفقر فریادشان بلند شود
آیه 28= درست است که الله روزی را با حساب نازل می کند تا بندان طغیان نکنند اما
چنان نیست که آنها را محروم و ممنوع سازد لذا در این آیه می افزاید او کسی است که
باران نافع را بعد از آن که مردم مایوس شدند نازل می کند ودامنه رحمت خویش را می
گستراند و باید هم چنین باشد چرا که او ولی وسرپرستی است شایسته ستایش . این آیه
در عین این که بیان نعمت و لطف الله است از آیات و نشانه های توحید نیز سخن می گوید
چرا که نزول باران نظام بسیار دقیق و حساب شده ای دارد
آیه 29= و باز به همین مناسبت در این آیه از یکی از مهم ترین آیات علم و قدرت الله
سخن به میان آورده می گوید واز آیات و نشانه های اوست آفرینش آسمان ها وزمین و آنچه
از جنبدگان در آنها خلق و پراکنده ساخته است ودر پایان آیه می فرماید او هرگاه بخواهد
قادربر جمع کردن آنهاست . منظور از جمع کردن تمام جنبدگان در این آیه را بسیاری از
مفسران به معنی جمع برای حساب و جزای اعمال در قیامت دانسته اند این احتمال نیز
وجود دارد که منظور از جمع نقطه مقابل بث (پراکندن) باشد به این معنی که بث اشاره
به آفرینش و گسترش انواع موجودات زنده و جنبندگان است بعد می فرماید هر گاه الله
بخوهد آنها را جمع کرده ونابود یا منقرض می سازد همان گونه که در طول تاریخ تا
کنون بسیاری از انواع جنبدنگان در روی زمین گسترش عجیبی پیدا کرده ودر زمانی
بعد از آن منقرض و جمع شده اند هم گسترش آنها به دست الله است و هم جمع آنها
آیه 30= از آنجا که در آیات گذشته سخن از رحمت الله در میان بود و این سخن طبعا
این سوال را بر می انگیزد که این مصائبی که ما با آن دست به گریبانیم از کجاست ؟
هر مصیبتی به شما رسد به خاطر اعمالی است که انجام داده اید تازه این تمام مجازات
اعمال ناروای شما نیست چرا که بسیاری را نیز عفو می کند به این ترتیب یکی از
فلسفه های حوادث دردناک و مشکلات زندگی مجازات الهی وکفاره گناهان است بلاها
برای ظالم تادیب است وبرای مومنان امتحان و برای پیامبران درجه وبرای اولیا
کرامت ومقام است
آیه 31= به هر حال ممکن است افرادی تصور کنند که می توانند از این قانون حتمی
وسنت اجتناب نا پذیر الهی بگریزند لذا آیه شریفه می فرماید شما هرگز نمی توانید
از چنگال قدرت الله در زمین فرار کنید در آسمان ها نیز جایی برای شما نیست
چگونه شما می توانید از حیطه قدرت و حاکمیت او بگریزید در حالی که تمام عالم
هستی عرصه حکومت بلا منازع الله است و اگر تصور کنید کسی می تواند به کمک
شما بشتابد بدانید غیر از الله هیچ ولی و یاوری برای شما نیست در حقیقت این آیه
ضعف و نا توانی انسان را مجسم می کند و آیه قبل عدالت ورحمت الله را
آیه 32= وزش باد های منظم و حرکت کشتی ها از آیات اوست بار دیگر به بیان نشانه
های الله ودلائل توحید پرداخته و بحثی را که در این زمینه درآیات قبل آمده ادامه
می دهد در اینجا به سراغ مطلبی می رود که انسان ها در زندگی مادی خود با آن
بسیار سرو کار دارند مخصوصا ساحل نشینان و مسافران دریاها می گوید از آیات
ونشانه های الله کشتی هایی است هم چون کوهها که بر صفحه دریا ها به حرکت
در می اید
آیه 33= بعد برای تاکید بیشتر می افزاید اگر الله اراده کند باد را ساکن می سازد
تا کشتی ها بر پشت دریا ساکن و متوقف شوند ودر پایان آیه برای نتیجه گیری
اضافه می کند در این نشانه هایی است برای هر کس که دارای مقام صبر و شکر
است آری این حرکت باد ها و جریان کشتی ها و آفرینش دریاها و نظام و هماهنگی
مخصوصی که بر این امور حکم فرماست نشانه های گونا گونی برای ذات پاک اوست
تکیه بر دو وصف صیار و شکور مجموعا ترسیم گویایی از حقیقت ایمان است چرا که
مومن در مشکلات و گرفتاری ها صبور و در نعمت ها شکور است ایمان دو نیمه است
نیمی از آن صبر و نیمی از آن شکر است
آیه 34= باز در این آیه برای مجسم ساختن عظمت این نعمت الیه می افزاید یا اگر
بخواهد این کشتی ها را به خاطر اعمالی که مسافران وسرنشینانش مرتکب شده اند
نابود و هلاک می سازد و لی با این حال لطف الله شامل حال انسان است و بسیاری
را می بخشد که اگر نبخشد هیچ کس جز معصومین و خاصان و پاکان از مجازات الهی
مصون وبر کنار نخواهند بود
آیه 35= تا کسانی که در آیات ما مجادله می کنند وبه مخالفت و انکار بر می خیزند
بدانند هیچ پناهگاهی جز ذات پاک الله ندارند
چرا که آگاهانه به مخالفت بر خاسته و ازروی عداوت ولجاج به ستیزه جویی ادامه
می دهند آنها از عفو و رحمتش ممنوعند
آیه 36= در این آیه روی سخن را به همگان کرده می گوید پس آنچه به شما عطا
شده متاع زود گذر زندگی دنیای فانی است مبادا شما را فریب دهد و غافل سازد و
تصور کنید همیشه در اختیار شما است برقی است می جهد و به زودی خاموش
می شود شعله ای است در برابر باد و حبابی است بر سطح آب و غباری است در
مسیر طوفان. ولی پاداش ها و مواهبی که نزد الله است بهتر و پایدارتر است برای
کسانی که ایمان آورده اند وبر الله شان توکل می کنند . اگر بتوانید این متاع زود
گذر را با آن سرمایه جاودان مبادله کنید تجارتی پر سود نصیب شما شده و موفقیتی
است بی نظیر . به الله سوگند دنیا در برابر آخرت مثل این است که یکی از شما انگشت
خود را به دریا زند وبعد بیرون آورده باید دید چه مقدار آب دریا را با آن بر داشته
است ؟
آیه 37= بعد از وصف ایمان و توکل در باره مومنان به هفت قسمت از برنامه های
عملی آنها اشاره می کند برنامه ای که بیانگر ارکان یک جامعه سالم با حکومت صالح
وقدرتمند است نخستین وصف را از پاک سازی شروع می کند می فرماید پاداش الهی
و آنچه نزد الله است برای کسانی بهتر و پایدارتر است که از گناهان بزرگ و اعمال
زشت اجتناب می ورزند .کبائر یعنی گناهان کیره گناهانی است که الله مجازات آتش
برای آن مقرر داشته است به این ترتیب نخستین نشانه های ایمان و توکل پرهیز و
اجتناب از گناهان کبیره است
در توصیف دوم که آن نیز جنبه پاکسازی دارد در باره تسلط بر نفس به هنگام خشم
و غضب که بحرانی ترین حال انسان است سخن می گوید می فرماید و هنگامی که
خشمگین شوند عفو می کنند نه تنها در موقع غضب زمام اختیار از کفشان ربوده
نمی شود و دست به اعمال زشت و جنایات نمی زنند بلکه با آب عفو و غفران قلب
خود و دیگران را از کینه ها شستشو می دهند واین صفتی است که جز در پرتو
ایمان راستین و توکل بر حق پیدا نمی شود . کسی که به هنگام شوق و علاقه و
به هنگام ترس و و حشت و هنگام خشم و غضب مالک نفس خویشتن باشد الله
بدن اورا بر آتش دوزخ حرام می کند
آیه 38= در این آیه به سومین تا ششمین اوصاف آنها اشاره کرده می فرماید
و آنها که دعوت الله شان را اجابت کرده وفرمان های او را از جان ودل پذیرفته اند
و نماز را برپا داشته اند و کار آنها به طریق شوری و مشورت در میان آنها
صورت می گیردو از آنچه به آنها روزی داده ایم در راه الله انفاق می کنند .
در آیه قبل سخن از پاک سازی وجودشان از گناهان وغلبه بر خشم و غضب
بود اما در این آیه سخن از باز سازی وجودشان در جنبه های مختلف است که از
همه مهم تر اجابت دعوت الله و تسلیم در برابر فرمان اوست
آیه 39= در توصیف دیگر که هفتمین توصیف مومنان راستین است می فرماید و
کسانی که هرگاه ستمی به آنان رسد تسلیم ظالم نمی شوند واز دیگران یاری می طلبند
هم مظلوم موظف به مقاومت در برابر ظالم و فریاد برآوردن استو هم مومنان دیگر
موظف به پاسخ گویی او هستند این برنامه مثبت و سازنده به ظالمان هشدار می دهد
که اگر دست به ستم بیالایند مومنان ساکت نمی نشینند ودر برابر آنها به پا می خیزند
وهم به مظلومان اعتماد می بخشد که اگر استغاثه کنند دیگران به یاری آنها می شتابند
آیه 40= ولی از آنجا که یاری کردن یکدیگر نباید از مسیر عدالت خارج شود و به
انتقام جویی و کینه توزی و تجاوز از حد منتهی شود در این آیه فورا آن را مشروط
ساخته و می افزاید توجه داشته باشید کیفر بدی مجازاتی همانند آن است البته کار ظالم
باید سیئه و بدی نامیده شود اما کیفر او مسلما سیئه نیست واگر در آیه از آن تعبیر به
سیئه شده به خاطر این است که مجازات . آزار و ابذاء است و آزار و ایذاء بد است
هر چند به هنگام قصاص و کیفر ظالم کار خوبی محسوب می شود ولی به هر حال این
تعبیر می تواند مقدمه ای باشد برای دستور عفو که در جمله بعد آمده گویی می فرماید
مجازات هرچه باشد یک نوع آزار است واگر طرف پشیمان شده باشد شایسته عفو است
در این گونه موارد عفو کنید چرا که ه کس عفو اصلاح کند اجر وپاداش او بر الله است
ودر پایان آیه می فرماید الله قطعا ظالمان را دوست ندارد عفو و مجازات هر کدام جای
ویژه ای دارد عفو در جایی است که انسان قدرت بر انتقام دارد و اگر می بخشد از موضع
ضعف است اینجاست که باید اقدام به مجازات کند
آیه 41= یاری طلبیدن عیب نیست ظلم کردن عیب است باز برای تاکید آیات گذشته در
زمینه انتصار ومجازات ظالم و عفو و گذشت در موارد مناسب می فرماید وکسی که بعد
از مظلوم شدن یاری بطلبد ایرادی بر او نیست چرا که انتصار و استمداد حق مسلم هر
مظلومی است و یاری مظلومان وظیفه هر انسان آزاده و بیداری است
آیه 42= تنها ایراد و مجازات بر کسانی است که به مردم ستم می کنند و در زمین بنا
حق ظلم روا می دارند آنها علاوه بر کیفر و مجازات در دنیا در آخرت نیز عذاب درد ناکی
در انتظارشان است
آیه 43= در این آیه باز به سراغ مساله صبر و شکیبایی و عفو می رود تا بار دیگر بر
این حقیقت تاکید کند که حق انتقام گیری و قصاص و کیفر برای مظلوم در برابر ظالم هرگز
مانع از مساله گذشت و عفو بخشش نیست می فرماید اما کسانی که شکیبایی کنند و
طرف را مورد عفو قرار دهند این از کار های پر ارزش است تعبیر به عزم الامور ممکن
است اشاره به این باشد که این از کارهایی است که الله به آن فرمان داده و هرگز نسخ
نمی شود ویا از کارهایی است که انسان باید نسبت به آن عزم راسخ داشته باشد
آیه 44= آیا راه باز گشتی وجود دارد؟ در ایات گذشته سخن از ظالمان و بیداد گران و
متجاوزان بود در اینجا به سرانجام کار این گروه و گوشه هایی از مجازات های آنان
اشاره می کند نخست آنها را از گمراهانی می شمرد که هیچ ولی وسرپرستی ندارند
می فرماید کسی را که الله گمراه کند ولی ویاوری بعد از او نخواهد داشت نه هدایت
جنبه اجباری دارد نه ضلالت بلکه نتیجه مستقیم اعمال انسانهاست گاه انسان کاری
انجام می دهد که الله توفیقش را از او سلب کرده و نور هدایت را از قلب او می گیرد و
اورا در ظلمات گمراهی رها می سازد به هر حال این یکی از درد ناک ترین مجازات
های این ظالمان است بعد می افزاید ظالمان را در روز قیامت می بینی که وقتی عذاب
الهی را مشاهده می کنند سخت پشیمان می شوند و می گویند آیا راهی به سوی بازگشت
و جبران این بد بختی ها وجود دارد ولی این تقاضا با پاسخ منفی روبرو خواهد شد
آیه 45= این آیه سومین مجازات این گروه را چنین بیان می کند در آن روز آنها را
می بینی که بر آتش عرضه می شوند در حالی که از شدت خواری خاشعند وزیر چشمی
و مخفیانه به آن نگاه می کنند . این ترسیمی است از حالت کسی که شدید ا از چیزی
می ترسد و او نمی خواهد آن را با تمام چشمش بیند و در عین حال نمی تواند از آن
غافل بماند نا چار پیوسته مراقب آن است اما با گوشه چشم
آخرین مجازاتی که در اینجا بیان شده شیندن ملامت و سرزنش درد ناک مومنان است
چنانکه در پایان آیه آمده است و کسانی که ایمان آورده اند می گویند زیانکاران
واقعی آنها هستند که سرمایه های جان و خانواده خود را در روز قیامت از دست
داده و زیان کرده اند چه زیانی از این بالاتر که انسان هستی خویشتن را از دست
دهد و سپس همسر وفرزند و بستگان خودرا و در درون عذاب الهی گرفتار آتش
حسرت و فراق نیز بشود بعد می افزایند ای اهل محشر همه بدانید که ظالمان آن
روز در عذاب دائم هستند توجه به این نکته لازم است که عذاب جاویدان برای
این ظالمان قرینه بر این است که منظور از آن کافران است
آیه 46= این آیه نیز گواه بر این حقیقت است که می گوید آنها جز الله اولیا و یارانی
ندارند که آنان را یاری کنند وعذاب الهی را از آنها دفع نمایند آنها رشته های
ارتباط خود را با بندگان خالص با انبیا و اولیا بریده اند لذا در آنجا یار ویاوری ندارند
که آنان را یاری کنند و عذاب الهی را از آنها دفع نمایند آنها رشته های ارتباط خود
را با بندگان خالص با انبیا و اولیا بریده اند لذا در آنجا یار و یاوری ندارند قدرت های
مادی نیز درآنجا همه از کار می افتد و به همین دلیل تک وتنها در برابر عذاب الهی
قرار می گیرند و برای تاکید این معنی در پایان آیه می افزاید هرکس را الله گمراه
سازد راه نجاتی برای او نیست
آیه 47= از آنجا که در ایات گذشته از مجازات دردناک وهول وو حشت کافران و ظالمان
منعکس شده در اینجا روی سخن را به همه مردم کرده به آنها هشدار می دهد پیش از
آنکه گرفتار چنین سرنوشت شومی شوند دعوت الله را اجابت کرده به راه حق باز آیند
می فرماید دعوت الله خویش را اجابت کنید پیش از آن که روزی فرا رسد که دیگر باز
گشتی برای آنان در برابر اراده الله نیست و اگر تصور کنید در آن روز پناهگاهی جز
سایه لطف او و مدافعی جز رحمت او وجود دارد اشتباه است چرا که در آن روز برای
شما نه ملجا و پناهی است که در برابر عذاب الهی پناهتان دهد و نه یار و یاوری که
از شما دفاع کند
آیه 48= در این آیه روی سخن را به پیامبر کرده به عنوان دلداری از آن حضرت
می فرماید با این همه اگر روی گردان شوند غمگین مباش ما تو را حافظ آنان و
مامور اجبارشان قرار نداده ایم وظیفه تو تنها ابلاغ رسالت است خواه پذیرا باشند یا
نباشند تو باید رسالت الهی خود را به نحو کامل ابلاغ و بر آنها اتمام حجت کنی دل های
آماده آن را می پذیرد هر چند گروه زیادی بی خبر اعراض کنند تو مسئولیتی در این
زمینه نداری بعد ترسیمی از حال این جمعیت بی ایمان و اعراض کننده کرده می گوید
و هنگامی که ما رحمتی از سوی الله به انسان بچشانیم به آن دلخوش می شود و
هنگامی که بلایی به خاطر اعمالی که انجام داده اند به آنها برسد به کفران می پردازند
چرا که انسان بسیار کفران کننده است نه نعمت های الهی از طریق انگیزه شکر منعم
او را بیدار وبه شکر گزاری و معرفت و اطاعت او وا می دارد نه مجازات هایی که به
خاطر گناهان دامن گیرش نمی شود اورا از خواب غفلت بیدار می کند ونه دعوت پیامبر
در او اثر می گذارد
آیه 49= فرزندان همه هدایای او هستند در این آیه برای نشان دادن این واقعیت که هر گونه
نعمت ورحمت در این عالم از سوی الله است وکسی از خود چیزی نارد به یک مساله کلی
ویک مصداق روشن آن اشاره کرده می فرماید مالکیت و حاکمیت آسمان ها و زمین از آن
الله است هر چه را بخواهد می آفریند نمومنه روشنی از این واقعیت که هیچ کس از خود
چیزی ندارد وهرچه هست از ناحیه اوست این که به هرکس اراده کند دختر می بخشد وبه
هرکس بخواهد پسر
آیه 50= یا اگر بخواد پسر و دختر هردو به آنها می دهد وهرکس را بخواهد عقیم وبی
فرزند می گذارد به این ترتیب مردم به چهار گروه تقسیم می شوند آنهایی که تنها پسر
دارند و در آرزوی دختر ی هستند و آنها که دختر دارندو د ر آرزوی پسری و آنها که
هردو را دارند و گروهی که فاقد هر گونه فرزندند و قلبشان در آرزوی آن پر می کشد
تعبیر به یهب ( می بخشد) دلیل روشنی است که هم دختران هدیه الهی هستند و هم پسران
وفرق گذاشتن میان این دو از دیدگاه یک مسلمان راستین صحیح نیست هر دو هبه او
می باشند به هر حال نه تنها در موضوع تولید فرزندان که در همه چیز مشیت الله حاکم
مطلق است و او قادری است آگاه و حکیم که علم و قدرتش با هم قرین است لذا در پایان
آیه می افزاید او دانا و قادر است
آیه 51= جمعی ازیهود خدمت پیامبر آمدند و عرض کردند چرا تو با الله سخن نمی گویی ؟
وبه او نگاه نمی کنی ؟ اگر پیامبری همان گونه که موسی با او سخن گفت و به او نگاه
کرد تو نیز چنین کنی ما هرگزبه تو ایمان نمی آوریم مگر این که همین کار را انجام دهی
پیامبر فرمود موسی هرگز الله را ندید اینجا بود که آیه نازل شد و چگونگی ارتباط پیامبران
را با لله متعال تشریح کرد . همان گونه که در آغاز سوره گفتیم در این سوره تکیه خاصی
روی مساله وحی ونبوت شده است سوره با مساله وحی آغاز شده و با مساله وحی پایان
می یابد و از آنجا که در آیات گذشته از نعمت های الهی سخن در میان بود اینجا از مهم ترین
نعمت های الله و پر بارترین مواهب او برای جهان انسانیت که همان مساله وحی و ارتباط
انبیا با لله است سخن می گوید نخست می فرماید شایسته هیچ انسانی نیست که الله با او سخن
بگوید و با او روبرو شود چرا که او منزه از جشم و جسمانیت است مگر از طریق وحی و
الهام مرموز به قلب او .با شنیدن سخنان الله از پشت حجاب و یا از طریق فرستادن رسولی
که پیام الهی را به او ابلاغ کند . د راین هنگام فرستاده الهی به فرما ن الله آنچه را الله
می خواهد به پیامبرش وحی می کند . اری راهی برای سخن گفتن الله با بندگان جز این سه
راه نیست چرا که او بلند مقام و حکیم است و بالاتر از آن است که دیده می شود یا با زبان
سخن گوید و تمام افعالش حکیمانه است این آیه در حقیقت پاسخی است روشن به افرادی
که به خاطر بی خبری ممکن است توهم کنند مساله وحی دلیل بر این است که پیامبران الله
را می بینند و با او سخن می گویند
آیه 52= قران روحی است از جانب الله به دنبال بحث کلی و عمومی که در باره وحی در
آیه قبل آمد در اینجا از نزول وحی بر شخص پیامبر گرامی اسلام سخن گفته می فرماید
همان گونه که بر پیامبران پیشین از طرق مختلف وحی فرستادیم برتو نیز روحی را به فرمان
خود وحی کردیم منظور از روح در اینجا قران است که مایه حیات دلها و زندگی جانهاست
در دنباله آیه می افزاید تو پیش از این کتاب وایمان آگاه نبودی ولی ما را نوری قرار دادیم
که به وسیله آن هر کس از بندگان خویش را بخواهیم هدایت می کنیم
این لطف الله بود که شامل حال تو شد واین وحی آسمانی بر تو نازل شد و ایمان به تمام
محتوای آن پیدا کردی . به طور مسلم توبه سوی راه مستقیم مردم را هدایت می کنی
نه تنها قران نوری برای توست که نوری برای همگان است و وسیله هدایتی برای جهان
به سوی صراط مستقیم . این یک موهبت عظیم الهی است برای رهروان راه حق و آب
حیاتی است برای همه تشنه کامان
آیه 53= بعد به عنوان تفسیری بر صراط مستقیم می افزاید راه الله که تمام آنچه در آسمان
ها و زمین است از آن اوست چه راهی صافتر از راهی است که به خالق عالم هستی
می رسید؟ آخرین جمله این آیه که در عین حال آخرین جمله سوره شوری است در حقیقت
دلیلی است برای این معنی که راه مستقیم تنها راهی است که به سوی الله می رود می
فرماید آگاه باشید که همه کار ها تنها به سوی الله باز می گردد . این جمله در عین حال
بشارتی است برای پرهیز کاران و تهدیدی است برای ظالمان و گنه کاران که بازگشت
همه آنها به سوی الله است ونیز دلیلی است بر این که وحی باید تنها از سوی الله باشد
چرا که بازگشت تمام اشیاء و تدبیر آنها به سوی اوست .پیامبر شخصا برنامه خاصی
از سوی الله داشته که بر طبق آن عمل می کرده ودر حقیقت آیین مخصوص خودش
بود تا زمانی که اسلام بر او نازل شد و شاهد این سخن حدیثی است که در نهج البلاغه
آمده که می گوید الله از آن زمان که رسول الله از شیر باز گرفته شد بزرگترین فرشته
را قرین وی ساخت تا شب و روز اورا به راههای مکارم و طرق اخلاق نیک سوق
دهد ماموریت چنین فرشته ای دلیل بر وجود یک برنامه اختصاصی است .پایان
فضیلت سوره: هرکه این سوره را قرائت کند قیامت روی او را چون شب 14 گردانده
واگر از میزان ثواب آن اطلا ع می داشتی هرگز از خواندن ملامت نمی یافتی و دائم
به خواندن آن مواظبت می نمودی و بهترین جای بهشت را به او بدهند ودر قصری
از یاقوت سرخ باشد فرود آرند وصفا و لطافت آن خضر بر وجهی باشد که ظاهر آن
از باطن آن از ظاهر دیده شود هزار حور العین و هزار جواری و هزار ولدان
مثل لوء لوء درخشان نامز د او گردانند با سایر انواع کرامت و اصناف مکرمت
وهرکس آن را بشوید و بخورد کم تشنه شود واگر زیر سر نهد و بخوابد خواب های
خوب ببیند .پایان